Noong natapos ang huling araw ng college entrance exam, sinadya kong manatili sa loob ng classroom nang limang minuto pa.
Paglabas ko ng gate, nakita ko agad si Sofia, nakayakap kay Papa, pa-cute na parang siya ang tunay na prinsesa ng bahay.
Pero nang makita ako ni Papa, bigla niya siyang itinulak palayo.
“Lia! Anak ko!” halos patakbo siyang lumapit sa akin, kumikinang ang makapal niyang gintong kuwintas sa leeg. “Kumusta ang exam? Pasok ka na sa University of the Philippines College of Fine Arts, di ba?”
Hindi ako sumagot.
Tumingin lang ako kay Sofia na muntik nang matumba, at sa likod niya, kay Tita Maribel na namumutla ang mukha.
Si Papa, si Ricardo Villamor, ang pinakamalaking real estate developer sa buong Pampanga. Grade six lang ang natapos niya, pero kung magsalita tungkol sa pera, parang siya ang may-ari ng mundo.
Dalawa lang ang ipinagmamalaki niya sa buhay.
Una, nagsimula siya bilang simpleng construction foreman at ngayon ay may mga subdivision, condo, at commercial building.
Pangalawa, daw, “malakas siya sa babae.”
Noong pinakasalan niya si Mama, si Elena Santos, wala pa siyang kahit sariling sasakyan. Si Mama ang naglista ng gastos, nag-ipon ng bawat kita, at nagbantay ng bawat resibo hanggang makabili sila ng unang lote.
Pero nang yumaman si Papa, dumami rin ang babaeng umiikot sa kanya.
Matagal nagbulag-bulagan si Mama. Isang kondisyon lang niya noon: kahit ano pa ang kalokohan ni Papa, ang pera dapat umuuwi sa bahay.
Hanggang sa pumasok si Maribel sa buhay namin.
Hindi lang siya naging kabit. Nag-anak pa siya ng dalawa.
Isang babae, si Sofia. Isang lalaki, si Marco.
Noong bata pa ako, madalas tumatawag si Maribel sa bahay namin alas tres ng madaling-araw.
“Elena, nandito sa akin ang asawa mo. Kakapaligo lang. Gusto mo siyang kausapin?”
Minsan naman, tumatawa pa siya.
“Sayang ka, ano? Kung nagkaanak ka lang ng lalaki, baka hindi ka pinabayaan.”
Hindi sumasagot si Mama.
Pero isang gabi, nakita ko siyang nasa kusina, hawak ang basag na tasa, nanginginig ang mga daliri.
Noong naghiwalay sila ni Papa, grade two ako.
Wala ni isang sentimong hiningi si Mama.
Kinabukasan, lumipat si Maribel sa bahay namin.
Hindi ko makakalimutan ang araw na iyon.
Pinahakot niya sa mga kasambahay ang gamit namin ni Mama at ipinahagis mula sa second floor.
Damit. Libro. Sketchpad. Watercolor set ko.
Lahat nagkalat sa driveway.
Si Sofia, suot ang bagong pink na sapatos, tinapakan ang sketchbook ko habang tumatawa.
Si Marco naman, dumura sa tabi ko.
“Lumayas na kayo. Hindi na kayo taga-rito.”
Tahimik lang si Mama.
Hinawakan niya ang kamay ko, yumuko, at isa-isang pinulot ang gamit namin.
Lumipat kami sa maliit na inuupahang kwarto sa San Fernando. Anim na libong piso kada buwan. Manipis ang dingding. Kapag umuulan, tumutulo ang kisame.
Tatlong araw hindi bumangon si Mama.
Hindi siya umiyak. Hindi kumain. Hindi nagsalita.
Sa ikaapat na araw, naligo siya, nagsuot ng lumang blouse, at naghanap ng trabaho bilang saleslady sa tindahan ng sapatos.
“Lia,” sabi niya sa akin noon, “mula ngayon, hindi na tayo aasa sa kahit sinong lalaki.”
Akala ko ibig sabihin noon, magiging malaya kami.
Pero hindi pala ganoon kasimple.
Madalas pumunta si Maribel sa tindahan kung saan nagtatrabaho si Mama.
Hindi para bumili.
Para panoorin si Mama na lumuluhod at nagsusukat ng sapatos sa paa niya.
“Ay, hindi bagay. Palitan mo.”
“Ang pangit ng kulay. Wala ka talagang taste, Elena.”
“Minsan iniisip ko, kung nakapagbigay ka lang ng anak na lalaki kay Ricardo, baka hindi ka ganito ngayon.”
Tahimik si Mama sa tindahan.
Pero pag-uwi namin, iba siya.
Isinasara niya ang pinto, ibinabagsak ang bag, minsan hinahampas ang mesa.
“Bakit hindi ka lalaki?” sigaw niya minsan sa akin. “Kung lalaki ka, hindi tayo basta itinapon ng Papa mo!”
Nakatayo lang ako sa gilid ng kwarto, hawak ang lapis ko.
“Kailangan mong gumaling, Lia. Kailangan mong talunin silang lahat. Kung hindi ka aangat, lahat ng tiniis ko walang saysay.”
Wala akong natural na talento.
Hindi ako tulad ng mga batang isang tingin lang sa modelo, kaya nang iguhit ang mukha.
Ako, inuulit ko ang bawat linya hanggang sumakit ang kamay ko.
Kapag naglalaro ang iba, nagdra-drawing ako.
Kapag natutulog ang iba, nagre-review ako.
Maaga kong natutunan: ang pagmamahal ni Mama ay may kapalit.
Kailangan kong maging magaling.
Kailangan kong maging sapat para maipagmalaki niya ako sa harap ni Maribel.
Noong grade five ako, naospital si Mama dahil sa appendicitis. Ako lang ang kasama niya.
Ako ang pumirma sa papel ng operasyon.
Sa cashier, narinig kong tinanong niya ang doktor kung puwede bang bawasan ang anesthesia para makatipid.
Tumakbo ako kay Papa.
Naabutan ko siya sa isang private room, naglalaro ng mahjong, makapal ang usok ng sigarilyo, maingay ang tawanan.
“Papa, ooperahan si Mama. Kailangan po namin ng pera.”
Hindi man lang siya tumingin sa akin. Dinukot niya ang wallet at inihagis ang ilang libong piso.
Aalis na sana ako nang may isang lalaki sa mesa ang nagsalita.
“Ricardo, anak mo ba iyan? Si Lia Villamor? Aba, lagi kong naririnig pangalan niyan. Top one sa school nila, di ba? Magaling daw mag-drawing.”
Doon lang napatingin si Papa.
“Talaga?”
Tumango ako.
Bigla siyang tumawa nang malakas.
“Siyempre! Anak ko iyan! Villamor ang dugo niyan!”
Binuksan niya ang drawer at kumuha ng makapal na pera.
“Mula ngayon, ako na sa art class mo. Ako na rin sa allowance mo. Anak kita. Hindi ka dapat nagmumukhang kawawa.”
Nang gabing iyon, hawak ko ang pera sa loob ng jeep, naunawaan ko ang isang bagay.
Kapag magaling ka, ang talino puwedeng gawing pera.
At kapag may pera, hindi na kailangang yumuko nang sobra.
Pagkatapos noon, hindi na tumanggi si Mama sa sustento ni Papa.
Sabi ko sa kanya, “Mama, obligasyon niya iyon. Bakit natin hahayaang si Papa lang ang makinabang? Kapag tumanda siya, ako pa rin ang anak na hahanapin niya.”
Matagal siyang natahimik.
Kinabukasan, kinain niya ang lugaw na binili ko gamit ang pera ni Papa.
Mula noon, nagbago ang lahat.
Si Mama, hindi na gaanong natatakot.
Kapag pumupunta si Maribel sa tindahan at nagpapasukat ng dalawampung pares ng sapatos, hindi na lumuluhod si Mama.
“Ma’am Maribel,” malamig niyang sabi, “kung wala kayong bibilhin, may iba pa kaming customer.”
“Anong klaseng serbisyo iyan?” sigaw ni Maribel.
Ngumiti si Mama.
“Kung bibilhin n’yo lahat ng sinukat n’yo, may twenty percent discount. Pero baka isipin ng tao, bumibili kayo dahil sa sale.”
Namula sa galit si Maribel.
Binili niya lahat.
Pag-uwi ni Mama, tumawa siya nang tumawa habang nagluluto ng sardinas.
Akala ko tapos na roon ang labanan.
Pero nagkamali ako.
Dahil nang malaman ni Maribel na ang pangarap ko ay makapasok sa UP College of Fine Arts, bigla niyang ipinapasok si Sofia sa parehong art studio.
At doon nagsimula ang tunay na laro.
Isang buwan bago ang entrance exam, habang naglilinis ako ng brushes sa studio, narinig ko si Maribel sa likod ng pinto.
“Sir, kahit magkano ang kailangan, ayusin n’yo lang. Hindi puwedeng si Lia ang makakuha ng recommendation slot.”
Nanlamig ang kamay ko.
Dahan-dahan kong inilapit ang tenga ko sa pinto.
At ang sumunod kong narinig, muntik nang magpabagsak sa akin sa sahig.
“Madali lang, Ma’am Maribel,” sagot ng art teacher namin. “Nasa akin ang portfolio ni Lia.”
PARTE2
Hindi ako agad pumasok.
Nanatili akong nakatayo sa labas, hawak ang basang brush, habang unti-unting bumibilis ang tibok ng puso ko.
Portfolio ko.
Anim na taon kong pinaghirapan iyon.
Mga gabi ng puyat. Mga daliring may paltos. Mga papel na inulit ko hanggang mapunit sa burado. Lahat ng iyon nasa isang folder.
At nasa kamay ng taong binabayaran ni Maribel.
“Palitan n’yo lang ng pangalan ni Sofia,” sabi ni Maribel. “Kung kailangang magdagdag ng pera, sabihin n’yo kay Ricardo. Anak din naman niya si Sofia.”
Tumawa ang teacher.
“Hindi naman mahahalata. Pareho silang babae. Parehong subject. Ang importante, may maipasa si Sofia sa screening.”
Parang may kumurot sa dibdib ko.
Hindi ako umiyak.
Matagal na akong sanay sa sakit.
Ang hindi ko lang kaya, ang makita si Mama na muling yuyuko dahil ninakaw na naman sa amin ang dapat amin.
Kaya hindi ako kumilos nang padalos-dalos.
Kinabukasan, nagdala ako ng bagong sketchbook. Sa bawat drawing, nilagyan ko ng maliit na marka sa sulok. Halos hindi nakikita. Isang manipis na letrang “L” na nakatago sa shadow, sa fold ng damit, sa linya ng buhok, sa gilid ng mata.
Pagkatapos, nagpanggap akong walang alam.
Nang dumating ang final portfolio submission, ngumiti sa akin ang teacher namin.
“Lia, iwan mo na rito. Ako na ang bahala.”
Ngumiti rin ako.
“Opo, Sir.”
Pero bago ako umalis, pinindot ko ang recorder sa bulsa ko.
Sa araw ng exam, tahimik ako.
Si Sofia naman, parang sigurado na sa panalo. Suot niya ang mamahaling blouse, may bagong iPad, bagong brush set, bagong sapatos.
“Lia,” bulong niya habang papasok kami ng gate, “kahit gaano ka kagaling, may mga pinto na hindi binubuksan para sa tulad mo.”
Tiningnan ko siya.
“Alam ko,” sabi ko. “Kaya natuto akong gumawa ng sarili kong susi.”
Akala niya bluff lang iyon.
Kaya nang matapos ang exam, sinadya kong magpaiwan ng limang minuto.
Gusto kong makita kung paano siya unang yayakap kay Papa.
Gusto kong makita kung paano siya ngumiti bago bumagsak ang lahat.
Paglabas ko, nang tanungin ako ni Papa kung pasado na ako sa UP, inilabas ko mula sa bag ko ang isang brown envelope.
“Papa,” sabi ko, sapat ang lakas para marinig ni Maribel at Sofia, “bago n’yo ako tanungin tungkol sa exam, may ipapakita muna ako.”
Inabot ko sa kanya ang envelope.
Nanginginig ang kamay ni Maribel.
At sa unang pagkakataon, hindi siya makatingin sa akin nang diretso.
Binuksan ni Papa ang envelope sa harap ng gate.
Sa loob noon ay hindi exam result.
Hindi drawing.
Kundi kopya ng recorded conversation, printed screenshots, at larawan ng portfolio ko na may markang nakatago sa bawat pahina.
Unti-unting nawala ang ngiti sa mukha ni Papa.
“Maribel,” malamig niyang tanong, “ano ito?”
Namuti ang labi ni Sofia.
At bago pa siya makapagsalita, may isang itim na kotse ang huminto sa harap namin.
Bumaba mula roon ang dean ng art college, hawak ang mismong portfolio na akala nila ay nanakaw na nila.
Tahimik ang buong gate.
Kahit ang mga magulang na kanina ay nagkukuwentuhan tungkol sa exam, napalingon na rin sa amin.
Ang dean ay isang babaeng nasa singkuwenta, maayos ang postura, may matang sanay tumingin sa gawa ng tao at sa kasinungalingan sa likod nito.
“Miss Lia Villamor?” tanong niya.
Tumango ako.
“Ako po.”
Tumingin siya kay Papa, pagkatapos kay Maribel, pagkatapos kay Sofia.
“May natanggap kaming anonymous report kagabi,” sabi niya. “May attempt daw na gamitin ang portfolio mo sa ibang pangalan.”
Lalong namutla si Maribel.
“Dean, misunderstanding lang po ito,” mabilis niyang sabi. “Mga bata lang po ang involved. Baka nagka-palitan lang ng folder.”
“Palitan?” tahimik kong ulit.
Binuksan ng dean ang folder.
Isa-isa niyang inilabas ang mga drawing ko.
Larawan ni Mama habang nakayuko sa tindahan ng sapatos.
Larawan ng sirang sketchbook sa driveway.
Larawan ng maliit naming kwarto, may timba sa ilalim ng tumutulong kisame.
Larawan ng babae sa salamin, hindi umiiyak, pero basag ang tingin.
Bawat drawing, may maliit na letrang L na nakatago sa anino.
“Ang mga markang ito,” sabi ng dean, “nasa original files na ipinadala ni Miss Lia sa amin. May timestamp. May process photos. May video documentation pa siya habang ginagawa ang ilan dito.”
Lumingon si Papa sa akin.
“Lia, alam mo?”
“Opo,” sagot ko. “Matagal na.”
Napatingin siya kay Maribel.
“Sinubukan mong nakawin ang gawa ng anak ko?”
“Ricardo, para rin ito kay Sofia!” sigaw ni Maribel. “Anak mo rin siya! Lagi na lang si Lia ang magaling. Lagi na lang si Lia ang ipinagmamalaki mo. Paano naman ang anak ko?”
Sa unang pagkakataon, si Sofia ang nagsalita.
“Mama, tama na.”
Pero hindi tumigil si Maribel.
“Hindi mo ba nakikita? Kahit anong gawin ni Sofia, hindi mo siya tinitingnan nang ganoon. Kapag si Lia, top one, artist, pride mo. Pero si Sofia? Laging pangalawa!”
Napatawa ako, hindi dahil masaya ako, kundi dahil sa pagod.
“Pangalawa?” sabi ko. “Sofia grew up in my house. She wore the clothes bought by the money my mother helped build. She slept in the room where I used to paint. She had tutors, drivers, private classes. Ako? Nagtitipid ako sa papel.”
Nangingilid ang luha ni Sofia, pero hindi ako huminto.
“Hindi ko kasalanan kung kahit nasa kanya na lahat, gusto n’yo pa ring kunin ang huling bagay na akin.”
Natigilan siya.
At doon, unang beses kong nakita ang hiya sa mukha niya.
Hindi galit. Hindi inggit. Hiya.
“Hindi ko alam na portfolio mo iyon,” mahina niyang sabi.
Tumingin ako sa kanya.
“Pero alam mong may dinadaya.”
Hindi siya nakasagot.
Si Papa naman, parang ngayon lang nagising sa isang panaginip na siya mismo ang gumawa.
Hinawakan niya ang envelope, halos mapunit sa higpit.
“Maribel,” sabi niya, mababa ang boses, “sumakay ka sa kotse. Pag-usapan natin ito sa bahay.”
Umiling si Maribel.
“Hindi mo ako puwedeng ipahiya rito. Ako ang asawa mo ngayon.”
“Hindi ka asawa,” sabi ni Papa.
Parang huminto ang hangin.
Napalingon si Maribel sa kanya.
“Ano?”
“Hindi pa annulled ang kasal namin ni Elena noon nang pinapirma mo ako sa kung anu-anong papel,” sabi ni Papa. “At alam mo iyon.”
Doon ko naunawaan kung bakit biglang kumunot ang noo ng dean, bakit napatingin ang ilang magulang sa amin, at bakit tila gumuho ang mukha ni Maribel.
Si Mama.
Hindi niya kinuha ang pera ni Papa noong hiwalayan.
Hindi siya lumaban noon.
Akala ko dahil talo na siya.
Pero hindi pala.
May hawak siyang huling baraha.
Hindi legal ang kasal nina Papa at Maribel.
At kung hindi legal ang kasal, ang lahat ng ipinangalandakan ni Maribel sa loob ng maraming taon ay nakatayo sa buhangin.
“Papa,” sabi ko, “si Mama ba ang nagpadala ng report?”
Hindi siya nakasagot.
Pero mula sa kabilang kalsada, may isang taxi na huminto.
Bumaba si Mama.
Nakasuot siya ng simpleng puting blouse at itim na pantalon. Wala siyang alahas. Wala ring mamahaling bag.
Pero sa araw na iyon, mas mukha siyang mayaman kaysa kay Maribel.
Lumapit siya sa amin nang dahan-dahan.
“Hindi ako ang nagpadala ng report,” sabi niya.
Tumingin siya sa akin.
“Si Lia ang gumawa noon. Ako lang ang nagpadala ng kopya ng marriage record.”
Napasinghap si Maribel.
“Elena, ang kapal ng mukha mo!”
“Hindi,” kalmadong sagot ni Mama. “Matagal akong walang mukha. Matagal akong yumuko. Ngayon ko lang ibinabalik.”
Nanlaki ang mata ni Papa.
“Elena…”
Hindi siya tiningnan ni Mama.
Sa akin lang siya nakatingin.
“Anak,” sabi niya, at sa boses niya, may bagay na matagal kong hinintay marinig, “sorry.”
Dalawang pantig lang.
Pero parang bumukas ang dibdib ko.
“Sorry dahil ginawa kitang sandata,” pagpapatuloy niya. “Sorry dahil ipinapasan ko sa iyo ang galit ko. Hindi mo kasalanan na hindi ka lalaki. Hindi mo kasalanan na iniwan tayo. At hindi mo kailangang maging pinakamahusay para mahalin kita.”
Matagal akong hindi nakapagsalita.
Sa loob ng maraming taon, akala ko kapag narinig ko ang mga salitang iyon, iiyak ako.
Pero hindi.
Tumayo lang ako roon, hawak ang strap ng bag ko, habang unti-unting lumuluwag ang bigat sa balikat ko.
“Ma,” sabi ko, “pagod na pagod na ako.”
Lumapit siya at niyakap ako.
Hindi tulad noon na yakap na may utos.
Hindi yakap na may pangarap.
Yakap lang.
At sa unang pagkakataon sa buhay ko, hindi ko kailangang patunayan na karapat-dapat ako.
Nagwawala pa rin si Maribel sa likod namin.
“Ricardo! Hahayaan mo silang sirain ako?”
Pero si Papa ay nakatingin sa mga dokumento.
Sa recorded conversation.
Sa portfolio.
Sa dean.
Sa mga taong nakapalibot.
Marahil ngayon lang niya naintindihan na ang pera ay kayang bumili ng sapatos, bahay, teacher, at katahimikan.
Pero hindi nito kayang bilhin ang respeto kapag ang mismong tao ang sumira nito.
“Dean,” sabi ni Papa, pilit inaayos ang boses, “ano po ang mangyayari sa application ni Lia?”
Tumingin sa akin ang dean.
“Miss Villamor’s application will proceed. In fact, her portfolio has already been flagged for special review. Hindi lang siya magaling technically. May sariling boses ang gawa niya.”
Hindi ko alam kung paano huminga.
Special review.
Ibig sabihin, nakita nila ako.
Hindi bilang anak ni Ricardo Villamor.
Hindi bilang anak na itinapon.
Hindi bilang batang kailangang maghiganti.
Bilang ako.
“Thank you po,” sabi ko.
Tumingin naman ang dean kay Sofia.
“As for the fraudulent submission under your name, the school will open an investigation. If proven, you may be barred from reapplying for a period.”
Napaupo si Sofia sa gilid ng flower bed.
Umiiyak siya, pero wala nang arte.
Lumapit siya sa akin.
“Lia,” paos niyang sabi, “sorry.”
Hindi ako agad sumagot.
Hindi sapat ang sorry para ibalik ang sketchbook na tinapakan niya.
Hindi sapat para sa mga gabing pinilit kong huwag huminga nang malakas sa maliit naming kwarto.
Hindi sapat para sa bawat pagkakataong tinawag kaming talunan.
Pero sa mukha niya, nakita ko rin ang isang batang pinalaki sa kasinungalingan ng mga matatanda.
Kaya sabi ko, “Hindi ko kailangang patawarin ka ngayon.”
Tumango siya habang umiiyak.
“Pero sana,” dagdag ko, “matuto kang gumawa ng sarili mong buhay. Hindi iyong ninanakaw sa iba.”
Napatakip siya ng bibig.
Si Maribel naman, parang hindi matanggap na ang anak niyang ginamit niyang panabla ay biglang hindi na sumusunod.
“Sofia, tumayo ka! Hindi tayo magmamakaawa!”
Pero hindi tumayo si Sofia.
Sa halip, sinabi niya, “Mama, tama na. Pagod na ako maging project mo.”
Doon tuluyang nabasag si Maribel.
Hindi sigaw.
Hindi iyak.
Kundi katahimikan.
Minsan pala, kapag ang taong sanay manakit ay nawalan ng audience, doon siya unang natatalo.
Ilang linggo ang lumipas, lumabas ang resulta.
Nasa maliit kaming apartment ni Mama. May pancit canton sa mesa, pritong itlog, at isang cake na binili niya sa bakery sa kanto.
Hawak ko ang phone ko, nanginginig ang daliri habang binubuksan ang email.
Nang lumabas ang unang linya, hindi ako nakagalaw.
Congratulations.
Napasigaw si Mama.
Hindi siya ang dating Mama na galit kapag hindi ako perfect.
Hindi rin siya ang Mama na ginagamit ang tagumpay ko laban kay Maribel.
Sa gabing iyon, siya ay isang ina lang na niyayakap ang anak niya.
“Pasado ka,” paulit-ulit niyang sabi. “Anak, pasado ka.”
Dumating si Papa makalipas ang dalawang oras.
May dala siyang malaking bouquet, bagong laptop, at sobre ng pera.
Dati, baka kinuha ko agad.
Ngayon, tiningnan ko muna siya.
“Papa,” sabi ko, “tatanggapin ko ang tuition support dahil responsibilidad mo iyon. Pero hindi ibig sabihin nito, mabibili mo ang lugar mo sa buhay ko.”
Napayuko siya.
“Alam ko.”
“Hindi mo alam,” sagot ko. “Pero puwede kang matuto.”
Tumango siya.
Sa unang pagkakataon, hindi siya nagmayabang. Hindi niya sinabing Villamor blood. Hindi niya inangkin ang tagumpay ko.
Sinabi lang niya, “Proud ako sa iyo, Lia. Kahit alam kong wala akong karapatang sabihin iyon nang malakas.”
Tinanggap ko ang envelope.
Hindi para patawarin siya.
Kundi dahil sa wakas, marunong na akong kunin ang dapat sa akin nang hindi yumuyuko.
Sa unang araw ko sa UP, dinala ako ni Mama hanggang gate.
“Lia,” sabi niya, “mula ngayon, hindi mo na kailangang lumaban para sa akin.”
Ngumiti ako.
“Hindi na, Ma. Lalaban ako para sa sarili ko.”
At habang naglalakad ako papasok, hawak ang portfolio kong muntik nang nakawin, naisip ko:
May mga taong susubukang kunin ang pangalan mo, gawa mo, pangarap mo, at kinabukasan mo.
Pero kung alam mo ang halaga ng sarili mong pawis, hindi ka basta mabubura.
Ang tunay na tagumpay ay hindi lang ang makapasok sa pangarap mong paaralan.
Minsan, ito ay ang araw na matutunan mong hindi mo kailangang maging perpekto para mahalin, hindi mo kailangang yumuko para mabuhay, at hindi mo kailangang magnakaw ng liwanag ng iba para lumiwanag ang sarili mong mundo.
.jpeg)
0 Comments